Türkiye’de 2026 yılı için bitkisel üretimde yüzde 19,4 artış bekleniyor. Ancak hasattaki toparlanma, çiftçinin geçim hesabını tek başına düzeltmiyor. Ağustosta tarımsal girdiler bir yıl öncesine göre yüzde 30,28 pahalanırken, aynı ayda üreticinin satış fiyatlarını izleyen endeks yüzde 21,91 arttı. Üreticinin önündeki soru artık gelecek sezon ne ekeceğinden önce, ekim masrafını nasıl karşılayacağı.
Mazotun, gübrenin ve tohumun parası hasattan aylar önce ödeniyor. Sulama, işçilik ve nakliye giderleri sezon boyunca birikiyor. Çiftçi ise ürününün kaça satılacağını çoğu zaman masrafı yaptıktan sonra öğreniyor. Hasat geliri borca ve giderlere gittiğinde, bir sonraki ekim için yeniden krediye ihtiyaç duyulabiliyor. Özellikle küçük üretici için geçim sıkıntısı tam burada başlıyor.
TÜİK’in ağustos verilerinde tarımsal girdi fiyatlarındaki yıllık artış, üretici fiyatlarındaki artışın yaklaşık 8,4 puan üzerine çıktı. Bu iki endeks, üreticinin her üründe ne kadar kazandığını ayrı ayrı göstermiyor. Ancak aynı dönemde çiftçinin üretim için satın aldığı girdilerin, sattığı ürünlerden daha hızlı pahalandığını ortaya koyuyor.
Kasımda açıklanan ekim verisinde tarımsal üretici fiyatlarının yıllık artışı yüzde 9,69’a geriledi. Ürün fiyatlarındaki artışın yavaşlaması çiftçinin daha ucuza gübre aldığı, daha düşük sulama faturası ödediği veya borcunu daha kolay kapattığı anlamına gelmiyor. Bir sezonun hesabı, satıştan ele geçen para ile o ürünü yetiştirmek için yapılan toplam harcama karşılaştırıldığında ortaya çıkıyor.
Türkiye Ziraat Odaları Birliği’nin ekim araştırmasında limonun kilogramı üreticide 3 lira 90 kuruş, markette 42 lira 87 kuruş olarak kaydedildi. Havuç üreticide 12 lira 50 kuruş, markette 47 lira 84 kuruş oldu. Elmanın kilogramı ise üreticide 21 lira 66 kuruşken markette 72 lira 17 kuruşa ulaştı.
Nakliye, depolama, ayıklama ve fire ürünün raf fiyatına yansıyor. Yine de limonda 11 kata yaklaşan farkın hangi aşamalarda oluştuğu açıklanmayı bekliyor. Üretici emeğinin karşılığını alamadığını söylerken tüketici de aynı ürünü pahalıya alıyorsa tarım politikasının hesabı, ürünün tarladan çıktığı yerde başlayıp market kasasına kadar uzanmalı.
TÜİK’in ikinci tahminine göre 2026’da buğday üretiminin yüzde 37,9, arpa üretiminin yüzde 66,7 artması bekleniyor. Aynı tahminde mısırda yüzde 4,7, kuru fasulyede yüzde 17,3 düşüş öngörülüyor. Sebze üretiminin de yüzde 0,8 azalacağı tahmin ediliyor.
Buğday ve arpadaki toparlanma önemli. Ancak Türkiye genelinde daha çok ürün kaldırılması, her üreticinin daha çok para kazandığını göstermiyor. Ürünün bol olduğu bir sezonda satış fiyatı düşerse ve üreticinin depolama imkânı yoksa, çiftçi borç vadesi gelmeden elindeki ürünü satmak zorunda kalabiliyor. Rekolte artışının çiftçiye ne kazandırdığı da en az kaç ton ürün alındığı kadar takip edilmeli.
TZOB’un 2025’te açıkladığı verilere göre çiftçilerin yaş ortalaması 59. Birliğin açıkladığı dağılımda 18–32 yaş grubunun payı yüzde 5, 65 yaş üzerindekilerin payı ise yüzde 35.
Bir gencin aile tarlasını devralması, tohum ve mazot masrafını üstlenmesi, hasada kadar gelir beklemesi demek. Üstelik kötü geçen bir sezonda ailenin geliri azalırken ertesi yılın ekim parası da tehlikeye giriyor. Bu koşullarda gençleri köyde tutmanın karşılığı, düzenli gelir sağlayabilecekleri bir üretim düzeni kurmak. Bugün tarlayı süren kuşak çekildiğinde o tarlayı kimin işleyeceği, Türkiye’nin gıda üretimini doğrudan ilgilendiriyor.
Kayseri’nin Talas ilçesinde ekim sonunda patates hasadı sürerken İl Tarım ve Orman Müdürü Bülent Saklav da üreticilerle tarlada bir araya geldi. Hasat görüntülerinin ardından yanıtlanması gereken soru şu: Bir kilogram patates Kayseri’de üreticiye kaça mal oldu, tarladan kaça çıktı?
Tohumluk, gübre, sulama, söküm ve nakliye giderleri ilçe bazında açıklanırsa, üreticinin elinde ne kaldığı da görülebilir. Alıcı bekleyen çiftçinin depolama imkânı var mı? Kredi taksiti hangi tarihte geliyor? Ürünü bekletme olanağı olanla hasatta satmak zorunda kalanın aynı sezondan ne kazandığı ortaya konmadan Kayseri’de tarımın durumunu yalnızca hasat miktarıyla değerlendirmek eksik kalır.
2027 bütçe teklifinde tarımsal destekler için 235 milyar lira öngörüldü. Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı’na göre bu tutar, 2026 yılı başlangıç ödeneğinin yüzde 40,2 üzerinde. Üretici açısından ödeneğin etkisini belirleyecek unsurlar arasında desteğin hangi ürünlere verileceği, küçük üreticiye ne kadarının ulaşacağı ve ödemenin ekim masrafları başlamadan hesaba yatıp yatmayacağı var.
Çiftçinin borcun vadesini bildiği kadar desteğin ödeme tarihini de bilmesi gerekiyor. Tarım ve Orman Bakanlığı’na düşen, destek takvimini üretim sezonundan önce açıklamak ve ürün bazında maliyetle satış fiyatını düzenli yayımlamak. Hasattan sonra elinde yeni sezonun tohum parasını bulamayan çiftçiye, o yıl kaç ton üretim yapıldığını söylemek yetmez.