Gitmeleri Bekleniyordu, Kaldılar: Suriyeliler Neden Hâlâ Türkiye’de?

Gönüllü dönüş çağrılarına rağmen milyonlarca Suriyeli Türkiye’de kalmaya devam ediyor. Peki neden? Devlet neden daha fazla adım atmıyor? Ortada ekonomik bir çıkar mı var?

2011’de başlayan iç savaşla birlikte Türkiye’ye sığınan milyonlarca Suriyeli için “misafirlik” süresi uzadıkça, kamuoyundaki tartışmalar da derinleşiyor. Hükûmetin yıllar içinde “gönüllü, güvenli ve onurlu geri dönüş” politikası yürütmesine rağmen, Suriyelilerin önemli bir kısmı hâlâ Türkiye’de yaşamını sürdürüyor.

Göç İdaresi Başkanlığı verilerine göre Türkiye’de kayıtlı Suriyeli sayısı 3,2 milyonun üzerinde. 2017’den bu yana gönüllü dönüş yapanların sayısı yaklaşık 800 bin civarında. Ancak bu sayı, toplamın yalnızca %25’ine karşılık geliyor.

Dönmüyorlar çünkü…

Araştırmalar ve sahadaki gözlemler, Suriyelilerin dönmeme sebeplerinin başında Suriye’deki güvenlik riski ve altyapı yetersizliklerini gösteriyor. Elektrik, sağlık, eğitim ve iş olanaklarının sınırlı olması, geri dönen birçok kişinin kısa sürede tekrar Türkiye’ye dönmesine neden oluyor.

Ayrıca birçok Suriyeli, Türkiye’de kendi işini kurdu, çalışmaya başladı ya da çocuklarını Türk okullarına gönderiyor. Bu bağlar, artık kalıcılığı besleyen bir unsur haline geldi.

Devlet neden müdahale etmiyor?

Türkiye’nin uluslararası yükümlülükleri gereği zorunlu geri gönderme uygulamaları yapılamıyor. Bunun yerine gönüllülük esasına dayalı, destekli dönüşler teşvik ediliyor. Özellikle güvenli bölgelerde TOKİ marifetiyle yapılan konutlar ve geçim projeleri ile gönüllü dönüş hızlandırılmaya çalışılıyor.

Ancak uzmanlar, dönüşlerin gerçek anlamda artması için Suriye’de kalıcı bir barış ortamının şart olduğunu belirtiyor.

Ekonomik boyutu var mı?

Kamuoyunda sıkça dile getirilen bir diğer iddia ise Suriyeliler üzerinden ekonomik kazanç sağlandığı yönünde. Gerçekten de Türkiye, Avrupa Birliği’nden göçmenlerle ilgili çeşitli fonlar alıyor. Ancak bu fonların büyük bölümü projelere, STK’lara ve uluslararası kurumlara aktarılıyor. Suriyelilere doğrudan verilen destek ise sınırlı ve çoğu Kızılay Kart gibi temel ihtiyaçlarla sınırlı.

Diğer yandan, Suriyeliler Türkiye’de çoğunlukla kayıt dışı işlerde düşük ücretle çalıştırılıyor. Bu durum bazı sektörlerde maliyet avantajı yaratsa da, kayıt dışı ekonomi ve iş gücü sömürüsünü beslediği eleştirileri de beraberinde getiriyor.

Toplumda sabır azalıyor

Son yıllarda sosyal medyada ve sokakta göçmen karşıtlığı dikkat çekici biçimde artmış durumda. Ekonomik kriz, işsizlik ve kiralardaki artış, tepkileri daha da görünür hale getiriyor. Buna karşın hükûmet, geri dönüşü bir süreç olarak görmeye devam ediyor.

Dönüş yavaş, sorun derin

Her ne kadar dönüşler tamamen durmuş olmasa da, mevcut tablo hızlı bir boşalmanın gerçekleşmeyeceğini gösteriyor. Türkiye’de artık geçici değil, kalıcı göç tartışmaları yapılıyor. Bu durum, sadece güvenlik ya da ekonomi değil, toplumsal uyum ve gelecek projeksiyonu açısından da ciddi sonuçlar doğuracak gibi görünüyor.

Kaynaklar: Göç İdaresi, Mülteciler Derneği, DW Türkçe, AA, Hacettepe Üniversitesi Göç Araştırmaları Merkezi